Sağlık kuruluşlarında sürdürülebilir tıbbi atık bertaraf teknolojilerinin değerlendirilmesi: Bulanık mantık tabanlı karar verme modeli önerisi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Ticaret Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İŞLETME ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ELİT DÖRTKARDEŞ
Danışman: Ali Görener
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Tıbbi atıklar; sağlık kuruluşları, araştırma merkezleri ve laboratuvarlarda meydana gelen tüm atık türlerini kapsamaktadır. İstanbul Çevre Koruma ve Atık Maddeleri Değerlendirme Sanayi ve Ticaret A.Ş (İSTAÇ) verilerine göre İstanbul ilinde her gün 9 binin üzerindeki sağlık kuruluşundan ortalama 90 ton tıbbi atığın toplandığı ve bu atıkların düzenli bir şekilde bertaraf edildiği rapor edilmiş olup; Dünya Bankası verileri doğrultusunda dünya genelinde atık üretiminin 2050 yılına kadar %70 oranında artabileceği öngörülmektedir. Atıkların uygun yöntemlerle bertaraf edilmemesi, insan sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yaratarak çevresel bozulmalara yol açmakta ve bulaşıcı hastalıkların yayılım riskini artırabilmektedir. Sağlık kuruluşlarında sürdürülebilir, çevreye duyarlı ve güvenilir bir atık yönetim sisteminin geliştirilmesi, toplum sağlığına ve çevresel sürdürülebilirliğe katkı sağlayabilecek önemli bir unsur olarak değerlendirilebilmektedir. Bu bağlamda, çalışmamız doğrultusunda, tıbbi atık bertarafına ilişkin teknolojilerin seçimleri ile ilgili süreçlerde, sürdürülebilirlik kriterlerini önceliklendiren model yaklaşımları analiz edilerek, İstanbul ilinde faaliyet gösteren 35 özel hastaneden veri toplanmıştır. Çalışmada, İstanbul ilinde faaliyet gösteren 100 yatak üzeri 19 hastane ve 100 yatak altı 16 hastanede toplam 35 karar verici konumundaki uzmanlardan elde edilen veriler kapsamında, 6 ana kriter ve 31 alt kriter değerlendirilmiştir. Sürdürülebilir atık bertaraf teknolojilerinin değerlendirilmesi amacıyla dikkate alınan kriterlerin önem derecelerinin belirlenmesinde, IMF-SWARA yöntemi kullanılmıştır. Hastane grupları için uygun bertaraf teknolojilerinin değerlendirilmesinde ise bulanık WASPAS ve bulanık CoCoSo yöntemlerine başvurulmuştur. Elde edilen sonuçlar COPELAND yöntemi ile bütünleştirilmiştir. 100 yatak üzerinde 19 hastane için uzman görüşleri kapsamında elde edilen verilerin analizi ile en önemli ana kriter çevresel ve emisyon kriteri iken; en az önemli kriter sosyal kriter olarak tespit edilmiştir. Kriterlerin global ağırlıklarının hesaplanması aşamasında 31 alt kriter içinde en önemli 5 kriter sırasıyla; çalışan riskleri, insan toksisitesi, koku, karasal ekotoksisite, gürültü olarak ele alınmıştır. 100 yatak üzeri hastanelerde en çok tercih edilen ilk 3 sürdürülebilir atık bertaraf teknolojisi sırasıyla hidroklav, buhar sterilizasyonu ve kompostlama iken en az tercih edilen bertaraf teknolojisi kimyasal dezenfeksiyon olmuştur. 100 yatak altında hizmet veren 16 hastaneye yönelik uzman görüşlerine dayalı verilerin incelenmesi sonucunda; karar verme sürecinde ekonomik ve teknik kriterlerin en yüksek öneme sahip olduğu, sosyal kriterlerin ise daha az önemli kriter olarak değerlendirildiği görülmüştür. Kriterlerin ağırlıkları ile ilgili yapılan değerlendirmede; 31 alt kriter arasında en yüksek global ağırlığa sahip kriterlerin; sermaye maliyeti, işletme maliyeti, hacim azaltma, çalışan riskleri, ton başına maliyet kriteri olduğu, 100 yatak altı hastaneler kapsamında; sürdürülebilir tıbbi atık bertaraf teknolojilerinin seçimi ile ilgili yapılan değerlendirmede ise mikrodalga, buhar sterilizasyonu ve hidroklavın en çok tercih edilen atık bertaraf teknolojileri olduğu, en az tercih edilen teknolojinin ise yakma olduğu tespit edilmiştir.