Sürdürülebilir yeni ürün geliştirme: Bulanık karar ortamında çok kriterli hibrit bir yaklaşım
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Ticaret Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İŞLETME ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: CANSU GÜLER
Danışman: Ali Görener
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Günümüzde yaşanan iklim krizi sürdürülebilirlik kavramını hiç olmadığı kadar önemli hale getirmiştir. Bu doğrultuda, işletmeler mevcut iş süreçlerinde sürdürülebilirlik çalışmaları kapsamında yeni düzenlemeler yapmaktadır. Yapılan düzenlemeler, işletmelerin genel iş süreçlerinin yanı sıra, yeni ürün geliştirme ve pazarda konumlandırma ile ilgili stratejilerini de etkilemektedir. Yeni ürün geliştirme olgusu günümüz ekonomik koşullarında bir işletmenin rekabetçiliğinin temelini oluşturan son derece önemli bir iş sürecidir. İşletmelerin daha sürdürülebilir organizasyonlar olmaları için bu alanda daha bilinçli seçimler yapmaları önemli bir gereksinim halini almıştır. Çalışmamızda bu probleme yönelik olarak işletmelerin yeni ürün geliştirme süreçlerinde alternatif ürünler arasından daha sürdürülebilir olanı belirlemelerine ilişkin karar modelleri ele alınmıştır. Bu kapsamda araştırmamızda TC. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından tescillenen ve denetlenen AR-GE Merkezleri içinde otomotiv ve kimya ana faaliyet alanlarında çalışan işletmelerin yer aldığı bir veri toplama çalışması gerçekleştirilmiştir. Veri toplama çalışmalarının gerçekleştirildiği 2023 yılında toplam 1.265 adet AR-GE Merkezi yer almakta olup, çalışma kapsamında bu merkezlerde hedef sektörlerde çalışan toplam 35 uzmandan yeni ürün geliştirme kararlarında hangi sürdürülebilirlik kriterlerinin daha önemli olduğuna dair görüş toplanmıştır. Görüşler merkez yöneticileri, AR-GE uzmanları ve AR-GE şefleri, ürün geliştirme yöneticileri gibi pozisyonlardan toplanmıştır. Verilerin toplanmasında 5 ana kriterler ve 29 alt kriterlerden oluşan yarı yapılandırılmış bir soru formu uygulanmış, öncelikle ana kriterlerin devamında her bir ana kritere ait alt kriterlerin değerlendirilmesine yönelik beşli dilsel ölçek kullanılmıştır. Çalışmada öncelikle kriterlerin önem derecelerinin belirlenmesine yönelik analizler gerçekleştirilmiştir. Analizlerde bulanık FUCOM yöntemi kullanılmış, yöntemin uygulanması için Lingo 17 programından yararlanılmıştır. Çalışmanın ikinci kısmında, seçilen hedef sektörler olan otomotiv ve kimya endüstrileri için hangi yeni ürün alternatiflerinin daha sürdürülebilir olduğunun belirlenmesine yönelik olarak uzmanlardan değerlendirmeler alınmıştır. Alınan değerlendirmeler, çalışmanın ilk kısmında belirlenen kriter ağılıkları da esas alınarak bulanık WASPAS ve bulanık MABAC yöntemleri kullanılarak analiz edilmiştir. Elde edilen ürün alternatiflerinin sıralamaları COPELAND yöntemi kullanılarak birleştirilmiştir. Birleştirme sonunda hangi ürünlerin daha sürdürülebilir olduğuna yönelik seçim yapılarak, sonuçların tartışılması ile çalışma tamamlanmıştır. Araştırmamızın ilk aşamasında özellikle çevre ve ekonomik kriterlerin sosyal ve pazar kriterlerine yönelik daha baskın bir etkiye sahip olduğu ile ilgili bulgulara ulaşılmıştır. Otomotiv sektöründe ekonomik kriterler daha öncelikli iken, kimya sektöründe yakın bir ağırlığa sahip olmakla birlikte ürün ve üretim süreci ile ilgili çevresel unsurların değerlendirilmesine yönelik kriterlerin çok daha ön planda olduğu tespit edilmiştir. Otomotiv sektöründe en önemli ilk üç alt kriter sırasıyla "karlılık ve satış gelirleri", "ürün maliyeti" ve "güvenilirlik- pazardaki ihtiyacı karşılama" iken kimya sektöründe en önemli alt kriterler "ürünlerde geri dönüşüm hammadde ve bileşen kullanımı", "atık azaltma- ürünün üretiminde, atık oluşturmaması" ve "ürün maliyeti" olarak belirlenmiştir. Çalışma kapsamında bu sonuçların literatürdeki benzer araştırmalar ile kıyaslamaları gerçekleştirilmiştir. Devamında belirlenen sektörlerden seçilen ürün alternatifleri belirlenen kriter ağırlıkları da kullanılarak analiz edilmiştir. Analiz sonucunda otomotiv sektöründe elektrikli ve yüksek yolcu taşıma kapasiteli otobüs ürün alternatifi ve kimya sektöründe %100 geri dönüştürülebilir, monopoliolefin temelli ambalaj filmi ürün alternatifi değerlendirilen ürün grupları içinde en sürdürülebilir çözümler olarak belirlenmiştir.