Kentsel Sterilizasyona Karşı Kuramsal ve Mekânsal Bir Okuma: Perşembe Pazarı Örneği

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Mimari Tasarım Doktora Programı, Türkiye

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Gülçin Pulat Gökmen

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Kentler, sürekli olarak yapım ve yıkım döngüleri içinde şekillenen, çok katmanlı değişim ve dönüşüm süreçlerine sahne olmaktadır. Modern mimarlığın "sağlık, hijyen ve temizlik" ilkeleri etrafında şekillenen tasarım anlayışı, düzen, kontrol ve standartlaşmayı esas alan "steril" bir mekânsal üretim paradigması ortaya koymuştur. Ancak bu yaklaşım, mekânsal ve toplumsal çeşitliliği sınırlandırması, gündelik yaşam pratiklerini zayıflatması ve yerin özgünlüğünü bastırması nedeniyle giderek artan biçimde eleştirilmektedir. Bu tez, söz konusu eleştiriler doğrultusunda geliştirilen "steril karşıtı" yaklaşımı ele alınmakta, "kir[li]" kavramı üzerinden bu yaklaşımın kentsel tasarım ve mekânsal üretim süreçlerine nasıl alternatif bir okuma ve üretim imkânı sunduğunu tartışmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, steril karşıtı yaklaşımın fiziksel, toplumsal, zamansal ve kültürel mekân deneyimlerini nasıl yeniden üretebileceğini ortaya koymak ve bu doğrultuda kentsel dönüşüm pratiklerine alternatif kuramsal ve mekânsal bir okuma geliştirmektir. Çalışma, üç temel araştırma sorusu etrafında yapılandırılmıştır: i) "Kentsel dönüşümün düzen ve temizlik ideolojisi, mekânsal sterilizasyon politikalarını hangi biçimlerde üretmekte ve bu politikalar kentin çok katmanlı yapısını nasıl bastırmaktadır?" ii) "Steril karşıtı bir yaklaşım, katmanlaşma ve ötekileştirme süreçlerinden beslenerek tasarım pratiklerinde nasıl bir yeniden üretim mekanizması oluşturabilir ve bu yaklaşım kentsel dönüşüm projeleri için nasıl bir öneri geliştirebilir?" iii) "Karaköy Perşembe Pazarı'ndaki farklı parsel tipolojilerinde (avlulu, bitişik, köşe) gözlemlenen kirli olgular, steril karşıtı yaklaşım çerçevesinde çözümlendiğinde kentsel dönüşüm karşısında nasıl mekânsal stratejilere dönüşmektedir?" Bu tez, keşfedici ve kuram yönlendirmeli nitel bir araştırma olarak kurgulanmıştır. Araştırma süreci üç aşamada ilerlemiştir. İlk aşamada kapsam belirleyici (scoping) literatür taraması gerçekleştirilmiş ve "kir" kavramının mimarlık ve kentsel tasarım literatüründeki konumlanışı analiz edilmiştir. İkinci aşamada, literatürden elde edilen tematik örüntüler doğrultusunda "katmanlaşma" ve "ötekileştirme" eksenlerine dayanan steril karşıtı yaklaşımın analitik çerçevesi geliştirilmiştir. Üçüncü aşamada ise geliştirilen bu analitik çerçeve, Karaköy Perşembe Pazarı örnekleminde karşılaştırmalı vaka analizi yöntemiyle mekânsal bağlamda değerlendirilmiştir. Alan çalışmasında fenomenolojik gözlem, tipomorfolojik analiz ve yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşme teknikleri birlikte kullanılmış; elde edilen veriler kuram yönlendirmeli tematik analiz yaklaşımıyla çözümlenmiştir. Araştırma bulguları, "kirli" olarak tanımlanan öğelerin yalnızca düzensizlik ya da bozulma göstergeleri olmadığını; aksine mekânsal, toplumsal ve kültürel düzeylerde üretken ve dönüştürücü potansiyeller taşıdığını ortaya koymaktadır. Farklı parsel tipolojileri üzerinden gerçekleştirilen karşılaştırmalı analiz, katmanlaşma ve ötekileştirme süreçlerinin mekânsal bağlama bağlı olarak farklı yoğunluk ve biçimlerde ortaya çıktığını göstermektedir. Avlulu parsellerin tarihsel süreklilik, mekânsal aidiyet ve kolektif hafıza üzerinden güçlü bir katmanlaşma ürettiği; buna karşılık bitişik nizam parsellerde dönüşüm baskısı, kullanım değişimleri ve yeni kullanıcı profilleri üzerinden ötekileştirme süreçlerinin belirginleştiği tespit edilmiştir. Köşe parsellerin ise bu iki durum arasında eşik oluşturan hibrit mekânsal karakterler ürettiği görülmüştür. Bu bulgular, "kir" kavramının yalnızca fiziksel bir durum olarak değil; mekânsal üretimin çok katmanlı yapısını görünür kılan, kullanıcı deneyimleri aracılığıyla yeniden anlamlandırılan ve kentsel dönüşüm süreçlerinde alternatif stratejiler üretme potansiyeli taşıyan bir analitik araç olarak ele alınması gerektiğini göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, kirin "yerinden edilmesi gereken bir problem" olmaktan ziyade, mekânsal süreklilik, aidiyet ve gündelik yaşam pratiklerinin taşıyıcısı olan üretken bir bileşen olarak yeniden düşünülmesini önermektedir. Tezin en önemli katkısı, kir kavramını mimarlık ve kentsel tasarım literatüründe sabit ve normatif bir kategori olmaktan çıkararak, katmanlaşma ve ötekileştirme süreçleri üzerinden ilişkisel ve üretken bir mekânsal analiz aracı olarak yeniden tanımlamasıdır. Bu doğrultuda geliştirilen steril karşıtı yaklaşım, kentsel dönüşümün baskın sterilizasyon paradigmasına karşı, bastırılmış fiziksel, toplumsal, kültürel ve zamansal katmanları yeniden görünür kılan alternatif bir analitik çerçeve önermektedir. Bu çerçeve, mekânsal düzenin yalnızca fiziksel iyileştirme üzerinden değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel katılımı teşvik eden çok katmanlı bir bütünleşme süreci olarak ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak tez, steril karşıtı tasarım anlayışının kentte farklılıkların bastırıldığı değil, aksine üretken birer tasarım girdisi olarak değerlendirildiği alternatif bir paradigma sunduğunu ileri sürmektedir. Karaköy Perşembe Pazarı örneği, bu paradigmanın mekânsal karşılıklarını görünür kılan deneysel bir alan olarak değerlendirilmekte ve benzer dönüşüm baskısı altındaki kentsel alanlar için eleştirel ve uygulanabilir bir öneri sunmaktadır.